Yetiştiriciliğin amacına, hedefine ve ayrılan bütçenin durumuna göre farklı dikim zamanları değerlendirilebilir. Kurulum maliyetini düşürmek amacıyla frigo değil taze kol fidelerini kullanmak daha doğru olur. Taze fide kullanılması düşünülüyorsa yaz haricindeki dikim zamanlarının dikkate alınması gerekir. Taze fide tanımına kol fidelerinin yanı sıra diğer vejetatif yöntemlerle üretilmiş fidelerde girmektedir. Kol fidelerinin maliyet ve çoğaltmadaki kolaylıkları nedeniyle diğer yöntemlere göre üstünlükleri vardır (çoğaltma yöntemlerine bakınız). Frigo fidelere göre bunların arasındaki en önemli fark soğuk hava depolarında dondurulup dondurulmadığıdır.
Genel olarak 4 farklı dikim zamanı uygulanmaktadır; İlkbahar, yaz, sonbahar ve kış dikimleri. Zaman zaman sonbahar dikimi ile kış dikimi birleştirilerek te incelenebilmektedir. Böyle durumlarda 3 farklı dikim zamanından söz edilebilir. Dikim zamanları, amaca, çevresel faktörlere ve kullanılan fide özelliğine göre değişkenlik gösterir. Dikim zamanlarına geçmeden önce frigo (dondurulmuş) fidenin ne olduğu konusuna açıklık getirilmesinde fayda olacaktır.
Frigo fide; kol bitkilerinin sonbahar dönemi söküm zamanında sökülerek -1 ile -3 0C sıcaklığa sahip depolarda dikim zamanına kadar bekletilerek elde edilir. Fideler depoya 250 veya 500 adetlik paketler halinde yerleştirilir. Fideler söküldükten sonra kökleri topraktan iyice temizlenir ve yaprakları kopartılır. Hemen bitki hastalıklara karşı hazırlanmış bir ilaç solüsyonuna batırılarak dezenfekte edilir ve derhal paketlenerek depolara kaldırılır.
Frigo fide ile taze fideleri kullanmanın fayda ve zararları; Frigo fidenin mi yoksa taze kol fidelerinin mi kullanılması gerektiği sorusunun cevabı için aşağıdaki karşılaştırma tablosu dikkatle incelenmelidir.
Tablo 1. Taze kol fidesi ve frigo fide kullanmanın avantaj ve dezavantajları
|
Konu |
Taze kol fidesi |
Frigo fide |
|
Bitki gelişimi |
Yavaş gerçekleşir ve gelişmenin tamamlanması daha uzun bir süre alır. Kardeşlenme (ana gövde üzerindeki gövdecik sayısındaki artış) az gerçekleşir. Bu nedenle çiçek ve meyve sayısı az olur.
|
Çok hızlı bir gelime gösterir ve kısa süre içersinde gelişmesini tamamlar. Kardeşlenme çok sayıda gerçekleşir. Bu nedenle çiçek ve meyve sayısı artar. |
|
Bitki sağlığı |
Daha zayıf geliştiği için hastalık ve zararlılara karşı hassas olur. Karbonhidrat birikimi yetersizdir. Kış zararlarından etkilenme olasılığı yüksektir.
|
Karbonhidrat birikimi oldukça yüksek düzeydedir. Bu yüzden hastalık ve zararlılara karşı daha mukavimdir. Gelişmedeki kuvvetlilik nedeniyle kışa çok daha sağlıklı girer. |
|
Çiçek oluşumu ve sayısı |
Daha az çiçek tomurcuğu ve buna bağlı olarak daha az sayıda çiçek salkımı oluşturur. |
Önceki yıldan da oluşan çiçek tomurcukları ve yüksek düzeydeki karbonhidrat birikimi nedeniyle çiçek tomurcuğu sayısı ve buna bağlı olarak çiçek salkımı ve sayısı yüksek olur.
|
|
Verimlilik düzeyi |
Verim düzeyi düşük kalır. |
Verim düzeyi, taze kol fidesine göre 2-4 kata kadar yüksek olur.
|
|
Dikim ile ana ürün arasında geçen süre |
Ana ürün almak için 13 ile 18 aylık bir sürece ihtiyaç vardır. |
Ana ürün dikimden itibaren 5 ile 8 aylık bir süre sonunda alınır.
|
|
Meyve kalitesi |
Meyveler genelde küçük kalır. |
Meyveler bariz bir şekilde iri ve gösterişli olur. Meyvelerin albenisi yüksektir.
|
|
Bakım farklığı |
Fidelerin dikim zamanı sonbahar, kış ya da ilkbahar olması nedeniyle tutumlarında pek sorun olmaz. Düzenli bir sulama yeterlidir. |
Genelde yazın en sıcak zamanlarında dikimin yapılması nedeniyle iyi bir sulama sistemi baştan kurulmalıdır. Sulama düzenli yapılırsa fide tutumları kabul edilebilir sınırlar içersinde gerçekleşir.
|
|
Maliyet |
Fidelerin herhangi bir işleme tabi tutulmaması nedeniyle fidelerin maliyeti düşüktür. |
Fidelerin dondurulma işlemi ve dikim zamanına kadar soğuk hava depolarında (-2 oC de) tutulması nedeniyle fidelerin maliyeti taze kol fidelerine göre 3 ile 5 kat daha yüksektir.
|
|
Bakım masrafları |
Yetiştirme süresinin uzunluğu daha uzun bir süre bakımı zorunlu kılar. Bu yüzden dikimden sonraki bakım masrafları artar. |
İlk dikimden sonra ana ürüne kadar geçen sürenin kısa olması bakım maliyetinin düşüşüne yol açar. Ancak fide maliyetindeki yükseklik nedeniyle toplam maliyet taze kol fideleri kullanımına göre yine de çok fazla gerçekleşir.
|
|
Sonuç |
Toplam birim alan maliyeti düşük olmasına karşın verimdeki ve meyve kalitesinin düşüklüğü elde edilen gelirinde azalmasına neden olmaktadır. Karlılık, genelde, düşüktür. |
Verimlilikteki ve kalitedeki yükseklik birim alana yapılan toplam maliyete karşılık oldukça yüksek düzeyde seyreder. Ürünün kalitesi nedeniyle yüksek fiyattan kolaylıkla satılabilir. Karlılık, genelde, yüksektir.
|
A) Yaz dikimi
Frigo fide kullanarak yapılan bir dikim yöntemidir. Amerika Birleşik Devletleri’nde keşfedilen bir yöntemdir. Kısa bir sürede tüm dünyaya yayılmıştır. Bu yöntemle yapılan dikimlerde çok kısa bir süre içersinde en yüksek verim düzeyine erişilebilmektedir. Akdeniz şartlarında Ağustos ayında yapılan dikimden sonra yaklaşık altı-sekiz ay sonra, yani Mart-Nisan aylarında meyveler olgunlaşır ve hasat edilir. Şayet örtü altı yetiştiricilik teknikleri kullanılırsa bu süre daha da geriye çekilebilir. Frigo fidelerin soğuklama ihtiyacını gidermiş olması ve besin maddelerince daha zengin halde kalması verim düzeyini ve kalitesini arttırmaktadır. Yaz dikim yöntemi, genelde, tek yıllık olarak yapılır. Ancak soğuk bölgelerde iki yada üç yıl verim alınabilmektedir. Bu durumda kalite düşmektedir.
Her yöreye uygun dikim tarihi aralıklarının belirlenmesi gerekir. Akdeniz ve Güney Ege gibi sıcak bölgelerde dikim tarihi, havaların biraz daha serin olduğu Ağustos ayına rast gelirken İç Anadolu ve Doğu Anadolu gibi serin ve soğuk bölgelerde Temmuz ya da Haziran ayının ikinci yarısı uygun bir dikim zamanı aralığı olarak karşımıza çıkar. Yaz dikimi yapmadan önce mutlaka dikim tarihini iyi belirlenmesi gerekir. Aksi takdirde dikim tarihinin erken veya geç olması nedeniyle istenen sonuçlar alınamayabilir.
Yaz dikiminde fideler dikildikten hemen sonra çiçek salkımları ortaya çıkar. Bu çiçeklerim mutlaka kesilmesi gerekir. Çiçeklerin gelişmesine izin vermek, bitkinin yeteri kadar sağlıklı gelişmesini engelleyerek asıl ürünü oluşturacak dönemdeki meyvelerin miktarını ve kalitesini düşürür.
Frigo fideler yaz dikiminde neden daha fazla ve daha iri meyvelerin oluşmasını sağlar? Frigo fideler depolandıkları sıcaklıkta (-1 ile -3 0C ) çiçek tomurcuğu oluşumu kesintiye uğramakta ve bitki uygun çevre şartlarının oluşumunu beklemektedir. Depodan çıkartılan fideler dikildiklerinde çiçek tomurcuğu gelişimini sürdürmek isterler. Ancak yaz mevsimi nedeniyle yüksek hava sıcaklığı ve gün uzunluğu nedeniyle çiçek organ taslaklarının oluşumu gerçekleşmez. Çünkü çiçek tomurcuklarının oluşumu ve gelişimi için kısa gün ve düşük sıcaklık ( 15-22 0C ) şartları gereklidir. Bu yüzden gelişme gün uzunluğu ve sıcaklık açısından daha uygun olan sonbahar dönemine kadar gecikir. Ancak organ gelişimini tamamlayan çiçek tomurcukları, bitkilerin dikimiyle birlikte hemen açar ve meyve tutmaya başlar. Bu çiçekler bitkide ciddi karbonhidrat tüketimine neden olacağı için derhal kopartılır. Dikimden yaklaşık 3-4 hafta sonra sıcaklığın düşmesi ve gün uzunluğunun kısalması ile birlikte önceki yıldan gelişmeye başlayan ancak gelişmesini tamamlayamayan çiçek tomurcukları gelişmeye devam eder ve gelişmeyi tamamladıktan sonra kış dönemine girerler. Bunlara ilave olarak dikimin gerçekleştiği dönemde de bol miktarda çiçek tomurcuğu oluşumu gerçekleşir. Bu sayede bitki üzerinde hem önceki yıldan çiçek tomurcukları hem de o yıl ki çiçek tomurcukları bulunur. Bu yüzden ilkbahar döneminde çevre şartlarının uygun olduğu dönemde açan çiçek sayısı yüksek rakamlara ulaşır. Bu meyve sayısındaki artışın nedenidir.
Dikim döneminde fidelerin meyve oluşturmalarına izin verilmemesi nedeniyle karbonhidrat ve diğer besin maddeleri açısından zenginliğini korumaları sağlanır. Oluşan yeni yapraklar ile de yeni besin maddelerinin depo edilmesi sağlanır. Bu sayede önceki yıldan gelen besin maddeleri miktarı, dikim dönemindeki besin maddeleri ile daha da artar. Böylece hem çiçek organ taslaklarının oluşumu daha fazla ve daha sağlıklı gerçekleşir hem de hasat dönemi için meyve kalitesinde artışlar sağlanır. Böylece daha fazla sayıda ve kalitede meyve elde edilmiş olur.
Frigo fidelerin dikiminde dikkat edilecek konu dikim tarihidir. Dikim tarihi sıcaklığın düştüğü ( 15-22 0C ) ve gün uzunluğunun kısaldığı dönemden yaklaşık 3-4 hafta önce olmalıdır. Şayet dikim çok daha erken yada geç olursa yeteri kadar sağlıklı gelişme ve verim elde edilemez. Bu konuya azami dikkat edilmelidir.
B) Sonbahar dikimi
Genellikle taze kol fideleri kullanılarak yapılır. Özellikle kışları ılık geçen bölgeler için uygun bir dikim zamanıdır. Soğuk bölgelerde sonbahar dikimi önerilmez. Şayet dikim yapılırsa, bitkiler yeteri kadar toprağa tutunmadan ve gelişme sağlamadan sert kış soğuklarına maruz kalırlar. Böyle bir durumda çilek fideleri çok ciddi zarar görür. Ayrıca toprağın ısınma –soğuma nedeniyle genleşip tekrar büzüşmesi nedeniyle fidelerin tamamı yada köklerin bir kısmı topraktan dışarı çıkacaktır. Bu fidenin tutumunu ve gelişiminde ciddi zararların oluşumuna neden olur. Sonbahar döneminde dikimler erken (Eylül-Ekim) yada geç ( Kasım-Aralık) yapılabilir. Ancak erken dikimler bitki gelişiminin daha iyi olmasını sağladığı gibi verim düzeyinin de geç dikilenlere göre daha yüksek olduğu belirlenmiştir. Dikimlerin mümkün olduğu kadar erken dikilmesi daha doğru olacaktır.
Bu dönemde dikim genellikle fidelerin olgunlaşıp söküme geldikleri tarihte yapılır. Fideler ya topraklı ya da kökleri temizlenmiş halde dikim yapılacak yerlere dikilirler. Mümkünse dikimden hemen önce fidelerin dezenfekte edilmesi sağlanmalıdır. Bunun için hazırlanan solusyona bitkilerin tamamı batırılıp çıkartılarak dikim yapılmalıdır. Sonbahar dönemi dikimlerinde ekonomik anlamdaki verim dönemine ancak ikinci yılda erişilebilir. Dikimden sonraki ilkbaharda düşük düzeyde verim alınır. Sonraki yılın ilkbaharında ise verim en yüksek düzeye çıkar. Yaz dikimine göre daha düşük düzeyde verim ve kalitede meyveler elde edilir. Genellikle 3-4 yıl süresince verim alınabilir. Sonraki yıllarda meyve kalitesi çok düşeceği için önerilmez. Bahçenin kaldırılıp yeniden kurulması gerekir. Fide maliyeti nedeniyle daha az kurulum masrafına ihtiyaç duyar. Bu nedenle başlangıç masraflarını düşük tutmak isteyen üreticiler için önerilebilir.
Sonbahar dönemi dikimlerinde tüm bakım işlemleri, diğer ticari çilek meyvesi üretimlerinde olduğu gibidir.
Sonbahar döneminde örtü altında yada seralarda frigo fideler ile de dikim yapılabilir. Bu amaçla fidelerin dikimi için beklemeye gerek yoktur. Genelde erken sonbahar döneminde dikim yapılır. Frigo fide kullanarak yapılan bu dikimlerde daha kısa bir süre içinde, daha kaliteli, bol ve turfanda çilek üretilebilir.
C) İlkbahar dikimi
Özellikle kışları sert geçen kuzey ve yüksek yöreler için uygun bir dikim dönemidir. Sıcak ve Güney bölgeler için taze kol fideleriyle uygulanan sonbahar dikiminin soğuk bölgeler için adapte edilmiş halidir. Bu dikim döneminde taze kol fideleri kullanılır. Soğuk bölgelerde sonbahar dikiminde karşılaşılan sorunların ortadan kaldırılması amacıyla ilkbahar döneminde dikimler yapılır. Mümkün olduğu kadar erken dikim yapmak hem bitki gelişimi hem de verimlilik açısından önemlidir. Şayet çevresel faktörler izin veriyorsa Mart ile Nisanın ilk haftaları arasında dikim yapmak daha iyi sonuçların alınmasını sağlayacaktır.
İlkbahar döneminde yapılan dikimlerde aynı dönem içersinde çiçekler açar ve meyve tutumu da gerçekleşir. Ancak bu çiçeklerin sayısı azdır ve asıl ürünü oluşturan, sonraki yılın ürününde de kayıplara neden olur. Bu yüzden dikim döneminde açan çiçeklerin kopartılması daha faydalı olur. Bu sayede bir sonraki yılın ürünü hem daha kaliteli hem de daha yüksek olur.
İlkbahar döneminde dikim yapılacaksa fidelerin de aynı yöreden olması önemlidir. Şayet fideler aynı yöreden değilse ve özellikle güney yada sıcak bölgelerden elde ediliyorsa, çok ciddi sorunlarla karşılaşılabilir. Soğuk bölgelerde henüz havaların dikime elverdiği dönemde, sıcak bölgelerdeki çilek fideleri oldukça gelişmiş ve hatta çiçek bile açmış olacaktır. Bu özellikteki fidelerin dikiminde büyük kayıpları da göze almak gerekir. Bu yüzden ilkbahar dikimi için önceden bir fideliği kurulmasında fayda vardır. En doğrusu dikimin yapılacağı yöreye uygun iklim şartlarına sahip yerlerden sertifikalı fideler elde etmektir.
Yazar(lar):Hüdai Yılmaz
Yayın Yılı:2008
Ekleme tarihi/saati :06.04.2008/18:15:54
Okunma sayısı :5811