(1)      Kök sürgünleri ile çoğaltma,

(2)      Kök çelikleriyle çoğaltma,

(3)      Uç daldırmasıyla çoğaltma,

(4)      Yaprak-göz çelikleriyle çoğaltma,

(5)      Doku kültürü ile çoğaltma.

Aşıyla çoğaltma ahududu bitkilerinin gelişim özelliği nedeniyle mümkün değildir. Ahududu sürgünleri iki yıllıktır ve meyve elde edilebilmesi için sürekli olarak köklerden yeni sürgünlerin oluşma gereği vardır.

Tablo 1. Ahududu çeşitlerinin vejetatif çoğaltılabilecekleri yöntemler (Derecelendirme: çok kötü, kötü, orta, iyi, çok iyi)

1. Tohum ile çoğaltma

Ticari ahududu fidanı üretiminde önemi olmayan bir çoğaltma yöntemidir. Her şeyden önce genetik farklılıkların oluşması nedeniyle bir örnek fidan elde edilmesi güçtür. Her ne kadar çoğu ahududu bitkisi kendi kendini dölleyebiliyorsa da yakın çevredeki diğer ahududulardan da döllenme riski vardır. Ayrıca kendi kendini döllemesi tüm tohumların genetik özelliklerinin aynı olacağı anlamına gelmez.

Ahududularda tohumla çoğaltma tekniği, daha çok, ıslah amacıyla kullanılır. Ayrıca çeşitli merak bahçeleri için de kullanılabilir. Bunun dışında tohumla çoğaltma yapmak anlamsızdır. Vejetatif yöntemlerle çoğaltma hem daha kolay hem de daha ucuza mal olur.

Olgun meyveler toplanıp bir parçalayıcı (blender) ile parçalanır ve üzerine bir miktar su konursa tohum ile meyve pulpunun birbirinden ayrıldığı görülecektir. Tohumlar alınıp bir iki defa daha sudan geçirilerek temizlenir. Yeteri kadar tohum elde edildikten sonra dikim dönemine kadar buzdolabında 1-5 ⁰C sıcaklıkta saklanabilir. Genel olarak ahududu tohumları uygun koşullar altında birkaç yıl canlılıklarını muhafaza edebilirler. Ahududu tohumları 2-3 mm büyüklüğünde oldukça küçüktürler. Tohumların dinlenmeden çıkmasını sağlamak için düşük sıcaklıklarda (+2 ile +5 ⁰C arasında) ve nemli koşullarda üç-dört ay katlamaya almak gerekir. Ahududu tohumlarının dinlenmede kalmasını sağlayan üç farklı neden vardır. Bunlar; (1) Tohum kabuğunun su ve havaya geçirmemesi, (2) Tohum kabuğunu sert olması nedeniyle embriyonun gelişimini engellemesi ve (3) Embriyonun kendi içsel fizyolojisinin gelişmeyi engellemesi. Bu üç engel uygun sıcaklık, nem ve hava koşulları ile aşılabilir. Katlama bu amacın gerçekleşmesine imkan verir.

Tohumlardaki çimlenmeyi sağlamak için sülfürik asid içersinde 15-20 dakika tutmanın faydalı olacağı bildirilmektedir. Bu uygulama tohum kabuğunun engellemesinin kaldırılmasında kullanılabilir. Asit uygulamasından hemen sonra en az 10 dakika çeşme suyu altında tutmanın, asidin iyice temizlenmesi açısından, önemli olduğu unutulmamalıdır. Ayrıca tohum ekiminden önce ve katlamadan hemen sonra 500 ppm giberellik asit uygulaması çimlenmeyi artıracaktır. Nemli vermikülit veya yosun en iyi çimlendirme ortamıdır. Tohumların üzerin 2-8 mm den daha kalın örtülmemelidir. Çimlendirme esnasında çoğu ahududu türünün ışığı tercih ettiği bildirilmektedir. Tohum ekilen ortam nemli olmalıdır. Ancak suyla boğulu olmamalıdır. Tohumların hava almasını sağlayacak düzeyde nemlendirilmelidir. +2 ile +5 ⁰C arasında bu şekilde tutulan tohumlar yeterli süre geçtikten sonra (3-4 ay sonra) çimlenmenin sağlanması için ortam sıcaklığı 21 ⁰C ye çıkartılmalı veya tüm ekim yapılmış saksılar 21 ⁰C ye sahip başka bir ortama aktarılmalıdır. Burada düzenli bir ışıklandırmaya da gereksinim vardır. Tohumlar çimlendikten sonra ikinci gerçek yaprağını da çıkardığında ekim yerinden alınarak dikilmesi gereken saksı veya araziye aktarılmalıdır. Aktarma işleminden önce bir fungusit ile ilaçlama yapmak faydalı olacaktır. 

2. Kök sürgünleri ile çoğaltma

Ahududu köklerindeki gözlerin sürmesiyle oluşan birinci yıl sürgünlerinin gelişmesi, kendi köklerini oluşturması ve dinlenme dönemine girmesiyle birlikte ana köklerden ayırarak fidan elde etme yöntemidir. Söküm esnasında fidan üzerinde kendi kökleriyle birlikte bir miktar ana bitkinin köklerinden de kalması fidanın tutması ve yeni yerinde gelişmesi için daha faydalı olur. Söküm işlemi ahududu bitkisinin dinlenmede olduğu sonbahar sonu ve ilkbahar başına kadar ki dönemde yapılmalıdır. Çok soğuk geçen bölgelerde ilkbahar başında söküm yapmak ana bitkilerin ve fidanların sağlığı açısından önemlidir.

Kök sürgünleriyle üretim yapmak üzere, meyve elde etmek üzere kurulmuş bahçelerden, mümkün olduğunca, kaçınılmalıdır. Fidan elde etmek için özel olarak kurulmuş fidanlıklardan elde edilen fidanlar tercih edilmelidir. Meyve bahçelerinden fidan elde etmenin yeni tesis edilecek bahçe açısından sakıncaları şunlardır;

(1)   Elde edilen fidanlar karbonhidratlarca fakir olması, dolayısıyla fidanlardaki zayıflık tutumu ve sonraki gelişim üzerinde sınırlayıcı olabilir.

(2)   Fidanlar açık alanda ve kontrolsüz olarak üretilmesi nedeniyle hastalık ve zararlıların yeni tesis edilecek bahçeye taşınmasını sağlayabilir. Özellikle mücadelesi zor olan virüs ve bazı kök hastalıkları ciddi sorunlara yol açabilir.

            Meyve almak üzere tesis edilen bahçeler için ortaya çıkacak sorunlar ise şunlardır;

(1)   Fidan elde etmek üzere düzensiz olarak yapılan sökümlerde meyve üretiminde kalite ve kantite düşüşlerine yol açabilir.

(2)   Bahçede budama düzenini bozması meyvelerde istenen sonucun alınmasını engelleyebilir.

(3)   Sökümler meyve vermesi beklenen sürgünlerin köklerinde çeşitli zararlanmalara yol açarak istenmeyen kurumalar oluşabilir.

(4)   Köklerin söküm esnasında ciddi zararlar alması meyve verecek sürgünlerin sayısını azalmasına ve çeşitli kök hastalıklarına maruz kalmasına neden olabilir.  

Ahududulardan kök sürgünleri ile fidan elde etmek amacıyla özel ahududu fidanlığı tesis edilmelidir. Bu fidanlıkları tesis etmeden önce mutlaka toprak fumigasyonu yapılmalıdır. Arazi iyice işlenmeli ve toprak yapısını düzenlemek üzere ahır gübresi takviyesi yapılmalıdır. Anaç bitkiler açık alanda sıra arası 2-4 metre (bu mesafe sıra aralarında çalışacak ekipmanın büyüklüğüne göre değişebilir), sıra üzeri ise 1 metre olmak üzere dikilmelidir. Yağmurlama veya damla sulama ile düzenli sulanarak gübreleme ve düzenli olarak diğer bakım işlemleri yapılmalıdır. Meyve sürgünlerin gelişmesine izin verilmemelidir. Hastalık ve zararlılara karşı ciddi bir mücadele yapılmalıdır. Ana bitkilerden, mümkün olduğunca, meyve alınmamalıdır. Her yıl düzenli fidan temin etmek için, ilk yıl sürgünlerinden bir kısmının anaç bitki olmak üzere arazide bırakılmalıdır. Ahududu sürgünlerinin iki yıl sonra öldükleri unutulmamalıdır.

3. Kök çelikleriyle çoğaltma

Ahududu kökleri üzerinde yer alan tomurcuklardan, doğal olarak, her yıl yeni sürgünler gelişmektedir. Ahududu fidan üretiminde bundan yararlanılarak geliştirilmiş bir çoğaltma tekniğidir. Dinlenme dönemine giren en az iki yaşındaki bitkilerin kökleri 5-10 cm boylarında kesilerek hazırlanır. Köklerin kalın olması arzu edilir. Kalınlık artışıyla başarı arasında olumlu bir ilişki vardır. Kök kalınlıklarının en az 2 mm civarında olması istenir. 5-10 cm uzunluğunda hazırlanan kök çelikleri hafif yükseltilmiş yastıklar üzerinde veya düz arazide 50-60 cm aralıklarla açılmış küçük çukurlara veya düz bir çizgi halinde hazırlanan çiziler içersine dikilirler. Dikimden sonra çelikler üzerine 3-5 cm kalınlığında toprak örtülür. Tüm bu işlemler ilkbahar erken döneminde veya geç kış döneminde henüz bitki gelişiminin başlamadığı dönemde yapılmalıdır. 

Ahududuların kök çelikleriyle çoğaltılması planlanan arazilerin önceden hazırlanması gerekir. Önce güzelce sürülmeli ve toprağın özelliğini iyileştirmek amacıyla ahır ve kimyasal gübrelerle gübrelenmelidir. İyi bir fumigasyondan sonra kök çelikleri dikilir ve düzenli olarak sulanır. Şayet sulamada aksamalar olursa fidan oluşumu ve gelişiminde çeşitli sorunlar ile karşılaşılabilir. Kök çeliklerinde köklerin iyi gelişmesini sağlamak üzere naylon bir örtü ile örtülebilir. Sürgünler görünür görünmez derhal naylon örtü kaldırılmalıdır.     

Ahududu fidanlarını kök çelikleriyle tüplü olarak ta üretme imkanı vardır. Organik maddece zengin hafif bünyeli bir toprak hazırlanarak naylon tüpler veya saksılar içersine doldurulur. Yukarıda açıklanan özellikteki kök sürgünleri bu tüpler içersine yerleştirilir ve üzeri 5 cm kadar toprakla örtülür. Düzenli bir sulamadan sonra tüplü fidanlar gelişir ve satışa hazır hale gelir.

Kök çelikleriyle kitlesel çoğaltma yapmak zordur. Ama çok iyi sonuçlar alınır. Özel olarak hazırlanmış dikim yastıklarında ve sera, yüksek tünel gibi kontrollü koşullarda oldukça iyi kalitede fidanlar üretilebilir.

4. Uç daldırması ile çoğaltma

Uç daldırması ile fidan üretiminde kök çelikleri ve kök sürgünleri kadar hızlı ve yoğun bir üretim yapılamaz. Daha iyi fidan üretimini sağlayan başka bir yöntem yoksa uygulanır. Özellikle siyah ve mor ahududuların çoğaltılmasında kullanılır. Bununla birlikte diğer çeşitlerde de kullanılabilir.

             Uç daldırmasında birinci yıl sürgünleri kullanılır. Meyve sürgünleri yani ikinci yıl sürgünleri kullanılmamalıdır. Bu amaçla bir yıl önceden tüm meyve veren sürgünler temizlenir. Ağustos ayının son günlerine doğru birinci yıl sürgünlerinin uç kısımları 5-10 cm kadar derinliğe olacak biçimde toprağa gömülür. Gömme işlemi esnasında köklenmeyi kolaylaştırmak amacıyla organik içerikli bir karışımın kullanılması önerilir. Toprağa gömülen sürgün uçları, aynı yıl içersinde, dinlenme dönemine girmeden önce köklenmiş olurlar. Köklenen sürgün uçlarından yukarıya doğru gelişen bir sürgün oluşumu da gözlenir. Oluşan fidanların ana bitkiyle olan bağlantıları bir makas yardımıyla kesilir. Kesme işleminde fidan üzerinde yaklaşık 10-15 cm lik bir kısmın kalması istenir. Bu kısım fidanın tutulması, taşınması ve dikilmesi sırasında çok faydalı olur. Oluşan fidanlar dinlenme döneminde sökülerek istenen yere taşınır.   

            Zaman alıcı ve yorucu bir çoğaltma şeklidir. Daha pratik başka bir Vejetatif çoğaltma yöntemi yoksa uygulanmalıdır. 

5. Yaprak-göz çelikleriyle çoğaltma  

            Özellikle siyah ve mor ahududuların çoğaltılmasında kullanır. Kırmızı ahududularda pek başarı elde edilememektedir. Yaz dönemi başlarında sürgünler, üzerinde 2-3 göz ve bir yaprak bulunan parçalar halinde, kesilerek nemli veya özel sisleme ünitesi bulunan köklendirme ortamlarında kök ve sürgün oluşturulması esasına dayanan bir çoğaltma yöntemidir. Çeliklerin boyu 15-20 cm kadardır. Henüz yeni gelişen sürgünlerin ve yaprakların bulunduğu bölgeden alınması başarıyı arttırır. Çelikler en az bir gözün köklendirme ortamının 1-2 cm lik alt kısmında bulunması gerekir. Köklenme ve sürgün gelişiminin yeteri kadar olabilmesi için düzenli sulama ve sislemenin yapılması dikkat etmelidir.

            Köklenme oranlarını arttırmak amacıyla oksinlerle muamele yapılabilir. Hazırlanan çelikler dip kısımlarından muamele edilerek köklendirme ortamına alınmalı ve diğer tüm bakım işlemleri düzenli yapılmalıdır. 

6. Doku kültürü ile çoğaltma

            Sağlıklı ve kitlesel üretimdeki başarısı nedeniyle gelişmiş bazı ülkelerde uygulanmaktadır. Laboratuar kurma maliyeti ve yüksek düzeyde bilgi birikimi gerekmesi nedeniyle, ülkemiz fidancılarının pek rağbet etmediği bir çoğaltma yöntemidir. Doku kültürü ile üretilmiş fidanların hastalık ve zararlılardan ari olması en önemli özellikleridir. Güvenli bir şekilde, toprağa yeni bir hastalık bulaştırma riski olmadan araziye dikilebilir.  

            Ahududular, bir çok bitki türüne göre doku kültürü ortamlarında daha kolay çoğalma yeteneğindedir. Aşağıda verilen süreç takip edilirse başarı elde edilebilir.

(1)   Bitki parçaları ana bitkiden alınır. Ana bitkiler özel bir alanda hastalık ve zararlılardan tamamen ari bir ortamda yetiştirilmiş olmalıdır. Çeşitli virüs, bakteri ve mantari hastalıklara karşı testlerden geçmiş olmalıdır. Aktif gelişme dönemindeki sürgünlerden 5-7.5 cm uzunluğunda üzerinde bir göz bulunan parçalar kesilir. Bunun yanı sıra sürgün ucu da kullanılabilir. Sürgün uçları yaklaşık 5 cm kadar uzunlukta alınır.

(2)   Sürgün parçaları akan çeşme suyu altında 10-15 dakika tutularak temizlenir. Daha sonra bu parçalar %10 sodyum hipoklorid ve birkaç damla Tween20 damlatılan steril saf su içersinde 20 dakika kadar karıştırılarak tutulur. En son olarak en 3 kez steril saf sudan geçirilerek iyice temizlenir. 

(3)   Önceden dikim için hazırlanan ortamlara dikim yapılır. Ortam içeriği tabloda verilmiştir. Dikim için gövdeden bir parçada bulunan gözler kullanılabileceği gibi sürgün uçlarındaki gözlerin içi açılarak 0.1-0.3 mm büyüklüğündeki meristem dokusu da kullanılabilir. Meristemin kullanılması zaman alıcı ancak başarıyı arttırıcı bir sonuç sağlar.

(4)   Doku kültürü koşulları 25 ⁰C sıcaklığa, 18/8 (aydınlık/karanlık) aydınlatma süresine sahip olmalıdır. Aydınlatma için soğuk beyaz floresan lambalar kullanılmalıdır.

(5)   Her 4-5 haftada bir bitki örnekleri alt kültüre alınmalıdır. Böylece yeni gelişen sürgünlerde yeni ortamlarda gelişme imkanı bulacaktır. Alt kültüre alma işlemi yeteri kadar bitkicik oluşuncaya kadar devam edilir.

(6)   Gelişen sürgünün köklenmesi için gerekli özelliklere sahip yeni ortamlarına alınmalıdır. Bu ortamlar tabloda verilmiştir.

(7)   Köklenen bitkicikler doku kültürü ortamından çıkartılır, kökleri güzelce yıkanır ve küçük viyoller içine alınır. Viyoller içersinde köklenmeyi kolaylaştırıcı perlit, organik gübre gibi özel karışımlar bulunur. Bunlar sera veya plastik örtü altındaki özel alanlara alınarak bitkiciklerin gelişmelerini sürdürmeleri ve dış koşullara alıştırılmaları sağlanır.

(8)   En son safhada birer fidan haline gelen bitkiler saksılar içersinde dış koşullara aktarılarak bir süre bekletilir ve tamamen doğal koşullar için pişkinleşmeleri sağlanır. Bu aşamadan sonra fidanlara sayışa uygun hale gelir.