Türkiye nin yeni üzümsü meyveleri: maviyemiş, turnayemişi ve kekreyemiş

YAZAR(LAR)

YAYIN TARİHİ

2010

TAM METİN

Son yıllarda Karadeniz Bölgesinde yayılmaya başlayan ve Türkiye için yeni olan bazı üzümsü meyve türlerine giren çeşitlerin tesçil edilmeye başlanması nedeniyle bu üzümsü meyvelerin isimlerinde, özellikle de tür isimlerinde yapılmakta olan yanlışlıklara dikkatinizi çekmek istiyorum. Türkiye'de 1996 yılından buyana Vaccinium cinsine giren üzümsü meyveler konusunda yoğun çalışmalar yapan ilk ve tek akademisyenim. Karadeniz Bölgesini iyi bilen, tanıyan ve doğal ortamlarda yetişen birçok üzümsü meyveyi yiyerek büyümüş olan araştırmacı olarak bölgedeki ürün çeşitliliğine önemli katkı sağlayamaya başlayan bazı yeni üzümsü meyveleri çiftçimizin hizmetine sunmanın haklı gururunu taşımaktayım. İkibinli yıllardan bu yana dünyada blueberry adıyla bilinen, Türkiye'nin doğal florasında bulunmayan ve 3 farklı türüne giren 90'ın üzerinde çeşit ile bazı ülkelerde çok sınırlı olarak tarımı yapılan üzümsü meyvelerin Türkiye'nin ve özellikle de Karadeniz halkının gündemine oturmasını sağlamış bulunmaktayım. Vaccinium cinsi içinde yer alan ve kültürü yapılan türler BLUEBERRY, CRANBERRY ve LINGONBERRY'dir. Bitki ve meyve özellikleri, yetiştiricilikleri, değerlendirme şekilleri ve Latince isimleri farklı olan bu meyve türlerinin tamamına yaban mersini demek son derece yanlıştır. Eğer bu meyve türlerinin tamamı hatta bu türlere giren çeşitler yaban mersini olarak tesçil edilir, bu isimle yayılmaya ve tanıtılmaya başlanılırsa büyük bir hata yapılmış olur. Çünkü bu türler birbirine benzememekte, tarım şekilleri, botanik özellikleri, bitki habitüsleri, meyve renkleri, yabancı dildeki karşılıkları ve Latince isimleri farklıdır. İkibinli yıllara kadar Türkiye'de tarımı yapılmayan bu türler orman meyveleri veya yaban mersini olarak isimlendirilmiş, Türkçe sözlükte cranberry, blueberry, lingonberry, bilberry, whortleberry, huckleberry .... gibi birçok Vaccinium türü aynı karşılığı almıştır. Türk Dil Kurumu tarafından hazırlanmış olan Büyük Türkçe Sözlükte ise Vaccinium myrtillus'a yaban mersini ve ayı üzümü denilmiştir (Bakınız:
http://tdkterim.gov.tr/bts/?kategori=veritbn&kelimesec=331006). Dolayısıyla blueberry yani Vaccinium corymbosum'a hatta cranberry ve lingonberry türlerine yaban mersini demek yanlıştır.

İkibinli yıllarda bu türlerden başta blueberry, cranberry ve lingonberry olmak üzere Türkiye'de yetiştiricilik yapılmaya başlanmış veya yetiştirilmek üzere ilk denemelerine başlanmıştır. Dolayısıyla tarımı yapılan Vaccinium cinsi içine giren türler Türkçe olarak da faklı isimlerle tanınmalı ve bu isimlerle yayılmalıdır. Bu durumu 1996 yılından bu yana savunmakta, Vaccinium cinsine giren türlerin İngilizce'deki isimlerinin nereden geldiği konusunda yoğun araştırmalar yaparak gerçek Türkçe karşılıklarını almaları için büyük çaba sarf etmekteyim. Öte yandan, Vacciniumlar konusunda yaptığım araştırmalarda, yazdığım makale ve medya organlarındaki yayınlarda, verdiğim seminer veya kurslarda kültürü yapılmakta olan bu türlerin isimlerini aşağıdaki gibi kullanarak karışıklığın önüne geçmeye çalışmaktayım. Ayrıca, bilim camiasının yanında Tarım Bakanlığı, kamu kurum ve kuruluşlarına da yazılara yazarak bu konuya dikkat çekmek istiyorum.

Günümüzde blueberry grubu içinde yer alan üzümsü meyvelere artık MAVİYEMİŞ diyoruz. Maviyemişlerin meyve renkleri mavidir, bitki habitüsleri, iklim ve toprak istekleri ile bazı meyve özellikleri türlere göre değiştiği için alt grup olarak YÜKSEK BOYLU MAVİYEMİŞLER (Vaccinium corymbosum L.), ALÇAK BOYLU MAVİYEMİŞLER (Vaccinium angustifolium Ait.) ve TAVŞANGÖZÜ MAVİYEMİŞLERİ (Vaccinium ashei Reade) olarak sınıflandırılmışlardır. Bu sınıflandırma aşağıda detaylı olarak verilmiş olup Vaccinium cinsine giren tüm bitki türlerine yaban mersini demek veya yaban mersini olarak isimlendirmek çok yanlıştır. Öte yandan Akdeniz Bölgesi doğal florasında yer alan, murt veya MURT, hambeles adıyla tanınan meyveye de yaban mersini denilmektedir. Bu meyve Vaccinium cinsine girmez, Latincesi Myrtus communis'dir, Myrtaceae familyasının myrtus cinsine girer. Fundagiller familyasında değildir. Dolayısıyla tesçil işlemlerinde, tarımı hızla yayılmakta olan blueberry'lerin ismi MAVİYEMİŞ olmalı, tesçil edilen çeşide göre yüksek boylu, alçak boylu veya tavşangözü maviyemişi terimi kullanılmalı ve Latincesi verilmelidir. Karadeniz Bölgesinde hızla yayılmakta olan MAVİYEMİŞ (blueberry) bölgenin doğal florasındaki likapalara benzediği için bölge insanının meyveye daha kısa sürede adapte olması bakımından ilk yıllarda likapa gibi, likapa veya ligarbaya benzeyen meyve terimleri kullanılmıştır. Öte yandan likapa farklı bir tür, maviyemiş ise farklı bir türdür, likapanın kültürü yoktur ve Vaccinium myrtillus'a yöresel olarak likapa denilmektedir. Yaban hayatı için değerli olan likapa yerel olarak tüketilmekte veya kurutularak ilaç yapımında kullanılırken MAVİYEMİŞ grubundaki meyve türleri 14 farklı alanda tüketilebilmektedir. Nitekim ikibinli yıllarda hazırladığım kitap veya broşürlerde blueberry olarak yayılmaya devam eden türe MAVİYEMİŞ isminin verilmesi gerektiği detaylarıyla açıklanmıştır. Tarım Bakanlığı Çiftçi Eğitim Serisi olarak "MAVİYEMİŞ YETİŞTİRİCİLİĞİ" Kitabı yazılmış, basım aşamasında olan "Özel Üzümsü Meyveler" Kitabı içinde de bölüm olarak MAVİYEMİŞ yer almıştır. MAVİYEMİŞ adıyla binlerce broşür hazırlanarak dağıtılmıştır. Dolayısıyla "blueberry" olarak tüm dünyada tanınan türlere genel olarak MAVİYEMİŞ adını verip İngilizce'deki gibi maviliği ön plana çıkarmış, Türkçe bir kelime olarak MAVİYEMİŞ çok uygun olmuş ve kuvvetli bir kabul görmüştür.

Vaccinium cinsi içinde yer alan ikinci tür olan CRANBERRY ise henüz ülkemizde deneneme aşamasındadır. Nitekim Trabzon ili Hayrat İlçesindeki ön çalışmalarımız iyi sonuçlar vermiştir. Yeni çeşitlerle adaptasyon denemelerimiz devam etmektedir. Amerika köklenli olan CRANBERRY'nin ismi çok eskilere dayanmakta, CRANE=TURNA ve BERRY kelimelerinden oluşmaktadır. Daha sonraları CRANE'deki -E düşerek CRANBERRY olarak kısalmıştır. Latincesi ise Vaccinium macrocarpon Ait.'dir. Dolayısıyla bu üzümsü meyveye de TURNAYEMİŞİ adını verdik. Çünkü bataklıklarda yabani olarak yetişen turnayemişi çiçekleri turna kuşunun boyun, gaga ve baş kısmına çok benzemekte ve bu kuşlar bu meyveyi çok severek tütmektedir. TURNAYEMİŞİ sürünücü bir bitkidir. Yüzey örtücüdür, çok yıllıktır, kollarla yayılır, kısa sürgünler üzerinde meyve verir. Meyvesi taze tüketilirse çok acı olduğu görülür, taze tüketimi pek tercih edilmez, sanayiye uygundur, meyve suyuna işlenir veya parçalanarak, kurutulduktan sonra tatlandırılarak kuru üzüm gibi satışı yapılır. Rengi kırmızıdır. Yaban mersini olarak isimlendirilemez. Bu yanlış olur. Maviyemişlerle ilgisi yoktur, sadece aynı cins içinde yer alırlar ancak tüm özellikleri farklıdır. Maviyemişte olduğu gibi turnayemişi ile ilgili çalışmalarımızda artık Türkçe isim bu şekilde geçmektedir. Yazılan kitaplarda, makalelerde ve açıklamalarımızda CRANBERRY=TURNAYEMİŞİ olarak verilmektedir. Cranberry yani turnayemişine de yaban mersini demek yanlıştır. Çok basit bir örnek verecek olursak, gözlere iyi gelen maviyemiş yani blueberry meyvesini arayan insanlar yabanmersini diye arama yaptıklarında aktarlardan kırmızı renkli, kuru ve şekerlendirilmiş (tatlandırılmış) cranberry yani turnayemişi satın alarak yemektedirler. Turnayemişi yani cranberry şekerlendirilmiş olduğu için kan şekerini yükseltir, şeker hastalarına da yarayan maviyemiş yerine yanlışlıkla tüketildiğinde göz ve şekerden kaynaklanan rahatsızlıkları artırır. İşte büyük yanlışlık, şekere iyi gelen yani şekeri düşüren maviyemiştir, turnayemişi ise tam tersi etki yapar. Dolayısıyla elma ile armudu ayırmamız lazım. Bu yüzden blueberry'lere MAVİYEMİŞ, cranbarry'lere ise TURNAYEMİŞİ dedik.

Vacciniumlar içinde ekonomik önemi olan ve kültürü yapılan üçüncü tür ise Türkiye'de de yabani formları bulunan LINGONBERRY (Vaccinium vitis-idea L.) dir. Bu üzümsü meyvenin bitki habitüsü diğer iki türden farklıdır, meyveleri kırmızı renkli olmasına rağmen turnayemişine göre daha tatlıdır ve taze olarak tüketilebilir. Toprak altı organlar olan Rizomlarla yayılır. Bu meyve türüne de KEKREYEMİŞ dedik. Çünkü kekremsi bir tada sahiptir. Dolayısıyla Türkçe sözlük karşılığı yaban mersini olarak geçen bu türler tamamen birbirinden farklıdır ve farklı isimlerle tanınmaları, yayılmaları ve belgelerde geçmeleri gerekir. Bu arada, ithalat-ihracatlardaki poz numaraları da yeniden düzenlenmelidir. Çünkü yurt dışından "Blueberry jam" yani maviyemiş reçeli ithal eden firma bunu "mavi kızılcık reçeli" diye gümrükten geçirmiştir. Kızılcık ile maviyemişin birbirine benzer hiçbir tarafı yoktur. Yanlışlık diğer yanlışlıklara neden olmaktadır. Bu yüzden isim kargaşasına son verilmeli, gümrük poz numaraları da gözden geçirilerek yenilenmelidir. Bu durum, gerek fidan, gerek ikincil ürünler gerekse tarımsal faaliyetler açısından son derec önemlidir.

Vaccinium'lar konusunda 1996 yılından buyana çalışan akademisyen olarak bilimsel toplantılarda bu durumu dile getirmiş ve Türkiye'ye tarımını kazandırdığım bu türlerin isimlerinin bundan böyle yukarıdaki gibi olması gerektiğini anlatarak fikirlerim kuvvetle kabul görmüştür. Bu yüzden Tarım Bakanlığımızın ilgili organlarında da bu durumun dikkate alınması ve karışıklığın başlangıçta önlenmesi son derece önemlidir. Öte yandan 2008 yılında Yalova'daki "Türkiye için yeni olan ve ekonomik öneme sahip meyve tür ve çeşitlerinin tesçili" konusunda yapılan toplantıda da bu durumu gündeme getirmiş, MAVİYEMİŞ (BLUEBERRY, Vaccinium corymbosum ) terimi ile TURNAYEMİŞİ isimlerini listeye koymuştuk.

Sonuç olarak, blueberry, cranberry, lingonberry, hatta bilberry, Caucasian whortleberry v.s. gibi birçok Vaccinium türüne yaban mersini denilmesi yanlışlığının düzeltilmesi gerekmektedir. Türkiye'de yabani olarak yayılan V. arctostaphlos ve V. myrtillus yerel halk tarafından onlarca farklı isimle anılmaktadır. Örneğin Bilberry olarak dünyada tanınan tür Vaccinium myrtillus olup yer altından yayılır, kısa sürgünlerde tek tek meyve oluşturur, yayla kuşağında yetişir ve Türkiye'de genelde yer likapası olarak bilinir. Caucasian whortleberry (Vaccinium arctostaphylos) olarak bilinen tür ise genelde Karadeniz Bölgesinin doğu kesimindeki yüksek ormanlık alanlarda doğal olarak yayılmakta ve çalı formunda olup dal likapası v.s. gibi birçok isimle anılmaktadır. Bu yüzden Vaccinium'larda yeni bir Türkçe isimlendirme ve tanımlamaya ihtiyaç duyulmuş, bu konularda ekteki gibi makaleler yayınlanmıştır. Sonuç olarak dünyada kültürü yapılan blueberry'lere yukarıdaki gibi MAVİYEMİŞ (Yüksek boylu maviyemiş-Vaccinium corymbosum L.; alçak boylu maviyemiş-Vaccinium angfustifolium Ait. ve Tavşangözü maviyemiş-Vaccinium ashei Reade) denilmesi; cranberry'lere TURNAYEMİŞİ denilmesi, lingonberry'lere de KEKREYEMİŞ denilmesi için gereğinin yapılması bakımından Tarım ve Köyişleri Bakanlığına, Araştırma Enstitülerine, Ziraat Fakülteleri dekanlıklarına ve diğer ilgili birimlere de bilgi verilmiştir. Özellikle Sağlık Bakanlığı'nın bu konu üzerinde durması gerekmektedir. Çünkü yaban mersini adı altında satılan ve kırmızı renkli olan meyve yapay olarak tatlandırılmış ve adına turnayemişi dediğimiz (cranberry) meyvesi olup blueberry yani maviyemiş ile ilgisi yoktur. Sonuç olarak birçok meyve türüne aynı ismi vermek çok yanlıştır, aslında yabanmersini yaylalarda yetişen ve ayı üzümü, çoban üzümü veya yer likapası olarak da tanınan meyveye verilen isimdir.

Halkımızın yabanmersini değil MAVİYEMİŞ, TURNAYEMİŞİ, KEKREYEMİŞ, ÇAY

ÜZÜMÜ, ÇOBAN ÜZÜMÜ şeklinde arama yaparak bu meyvelerin sağladığı yararları öğrendikten sonra tüketmek üzere satın almaları gerekmektedir. Öyleki Addeniz Bölgesinde yetişen ve MURT olarak adlandırılan MERSİN meyvesine de yabanmersini denilmektedir. Hiç ilgisi yoktur. Yabanmersini ismi tarih olmuştur. Türkiye'de tarımına başladığımız ve dünyanın aradığı, yararlı, çok kârlı, çay ve fındığın alternatifi olan meyve artık MAVIYEMİŞ'tir. Gerçek yabanmersini aldatmacasına da kanmayınız. Gerçek yabanmersini Karadeniz Bölgesi yaylalarında yetişen ve ÇOBAN ÜZÜMÜ olarak literatüre giren, yer likapası (likapa, ligarba) adıyla bilinen meyve türüdür. 07.12.2009

Prof. Dr. Hüseyin ÇELİK

Ondokuzmayıs Üniversitesi Ziraat Fakültesi Bahçe Bitkileri Bölümü Öğretim Üyesi-SAMSUN 0362-3121919/11232 huscelik@omu.edu.tr

Vacciniumlar'ın Botanik Olarak Sınıflandırılması

Alem	: Bitkiler alemi
Bölüm	: Magnoliophyta
Takım	: Ericales
Familya	: Ericaceae
Alt Familya	: Vacciniaceae
Cins	: Vaccinium
Alt cins	Oxycoccus

Vaccinium macrocarpon Ait. (Turnayemişi)

Cyanococcus (Maviyemişler)

Vaccinium corymbosum L.(Yüksek boylu maviyemiş) Vaccinium ashei Reade (Tavşangözü maviyemişi) Vaccinium angustifolium Ait. (Alçak boylu maviyemiş)

Myrtillus

Vaccinium myrtillus L. (Çoban üzümü)

Hemimyrtillus

Vaccinium arctostaphylos L. (Çay üzümü)

Vitis-idaea

Vaccinium vitis-idaea L. (Kekreyemiş)

Yukarıda verilen Vaccinium türlerinden TURNAYEMİŞİ, YÜKSEK BOYLU MAVİYEMİŞ, ALÇAK BOYLU MAVİYEMİŞ, TAVŞAN GÖZÜ MAVİYEMİŞİ ile KEKREYEMİŞ türlerine giren 100'ün üzerinde çeşit ile Amerika ve Kanada başta olmak üzere dünyanın farklı ülkelerinde ticari olarak modern teknikler altında üretim yapılmaktadır. ÇOBAN ÜZÜMÜ Karadeniz Bölgesi Yaylalarında kendiliğinden yetişirken ÇAY ÜZÜMÜ de Karadeniz Bölgesindeki ormanlık alanlarda kendiliğinden yetişmekte ve yerel halk tarafından toplanarak farklı şekillerde değerlendirilmektedir. Bu son iki türün kültüre alınmış çeşidi olmadığı gibi kapama bahçe şeklinde yetiştiricilikleri de yapılmamaktadır. Nitekim, Vaccinium myrtillus yetişen doğal alanlardan toplanarak değerlendirildiği çok farklı ülkeler de vardır. Öte yandan, Vaccinium vitis-idea türünün Kaçkar Dağlarında, Vaccinium uliginosum türünün ise yine Doğu Karadeniz'de doğal olarak bulunduğu ifade edilmektedir. Kültürü yapılan Vaccinium türleri ikibinli yıllarda Türkiye'ye getirilmiştir.

Yazar(lar):Hüseyin Çelik
Yayın Yılı:2010
Ekli dosya:incele
Ekleme tarihi/saati :07.03.2010/12:04:05
Okunma sayısı :851