ÖZET

2004–2005 yıllarında yürütülen bu  araştırmada, Siirt yöresinde doğal olarak yetişen kuşburnuların meyve özelliklerinin  tanımlanması amaçlanmıştır. Bu amaçla 2004 yılında 49, 2005 yılnda ise 30  tipten meyve örnekleri alınmıştır. Populasyonda meyve ağırlığı, SÇKM, C vitamini içeriği, meyve eti  oranları dikkate alınarak 56-3, 56-6, 56-9, 56,16, 56-17, 56-22, 56-24, 56-29,  56-39 ve 56-49 nolu tipler ümitvar olarak değerlendirilmiştir.

GİRİŞ

Anadolu, kültürü yapılan birçok meyve türünde olduğu  gibi, kuşburnu, alıç, böğürtlen, karayemiş, iğde, keçi boynuzu, çitlenbik,  melengiç ve buttom gibi henüz kültüre alınmamış meyve türleri bakımından zengin  bir form özelliğine sahip en eski kültür merkezlerinden biridir (Özbek, 1977).  Kuşburnu, Orta ve Batı Asya, Kafkasya, Avrupa, Kuzeybatı Afrika, Irak ve İran’ın  kuzey ve batı kesimleri, Afganistan'ın kuzeyi, Pakistan. Keşmir ve Bağımsız Devletler Topluluğunu da içine alan çok geniş bir  alanda doğal olarak yetişmektedir. Orta Asya'da 2200 m, Anadolu, İran,  Afganistan ve Pakistan'da 2500   m ve Irak'ta 2900 m rakıma  kadar yetişebilmektedir (User, 1967; Nillson, 1972; İlisulu,  1992 ).

Kuşburnu (Rosa spp.) Rosales takımının Rosaceae familyasının Rosaoıdeae alt familyasının Rosa cinsine dahil olup  bu cinse ait 70–100 kadar tür tesbit edilmiştir (Anşin ve ark., 1987;  Arslan ve ark., 1996).

Kuşburnu ülkemizin hemen her yöresinde yetişmesine rağmen  Kastamonu, Çorum, Amasya, Tokat, Sivas, Gümüşhane, Erzincan ve  Erzurum, Bitlis, Van ve Hakkâri illerimizde yoğun olarak yetişmektedir (User,  1967; Nillson, 1972;  Ercişli, 1996;  Güneş, 1997; Kazankaya ve ark., 2005; Doğan ve Kazankaya, 2006).

Gülburnu, yabangülü, gül elması, köpek gülü ve şillan  gibi isimlerle de anılan kuşburnu türlere gere değişmekle  birlikte, 0.5-4.0 m  kadar boylanabilen dik veya sarkık formlu, bazı türleri tırmanıcı,  gövde ve dalları az ya da çok dikenli, kışın yaprağını döken, çalı formunda bir  bitkidir. Çiçek tablasının etlenmesiyle meydana gelen  yalancı meyve; yuvarlak, yumurta biçiminde  veya elips; meyve etli parlak, olgunlaşmadan önce yeşil olup; olgunlaşınca  kiremit renginden parlak kırmızıya kadar değişir. Meyvenin dış kısmı türüne  göre tüylü ya da tüysüz, meyve içi az  ya da çok tüylü olup; çok sayıda çekirdek içermekte ve genelde kışın bitki üzerinde kalabilmektedir (Yamankaradeniz, 1982; Tanrıverdi, 1987; Gönüllü ve Çakır, 1990; İlisulu,  1992;  Ercişli, 1996; Güneş, 1996).
Ülkemizde, vitamin kapsamı ve dolayısıyla sağlık  yönünden, değeri gereği gibi bilinmeyen kuşburnu, başta Almanya olmak  üzere Bağımsız Devletler Topluluğu, İsviçre ve Finlandiya gibi birçok  Avrupa ülkesinde besin ve ilaç sanayiinde değerli bir hammadde  olarak kullanılmaktadır. Bu ülkelerde kuşburnu meyvelerinden meyve jelleri, bebek gıdaları, meyve suyu,  marmelât ve çay olarak yararlanılmaktadır. Ayrıca diğer meyve ve sebze sularının vitamince zenginleştirilmesinin yanı sıra;  pasta ve şekerleme sanayiinde katkı  maddesi olarak ta büyük ölçüde kullanılmaktadır (Yamankaradeniz, 1983; Keskioğlu, 1989; Kaack ve Kühn, 1991; Jacobi, 1994; Bayram ve Aslan,  1996 ).

Kuşburnu meyvesinde % 41.0-70.08 su, % 29.92-59.0  toplam kuru madde, % 20.05-48.10 suda çözünebilir kuru madde, % 0.95-4.0 sitrik  ve malik asit, % 8.68-22.44 toplam şeker, %7.55-21.29 indirgen şeker, % 1.08-2.01  sakkaroz, % 2 sellüloz, % 8.58-11.45 protein, 100-5300 mg/100 g C vitamini,  1320-3320 mg/100 g  P vitamini,  0.022-0.080 mg/100 g K vitamini, 120 mg/100 g B, vitamini, 7 mg/100 g B2  vitamini, 3.8 mg/100 g karotenoid maddeler, % 2 kül, 99-342 ppm  Kalsiyum, 1100-3320 ppm Fosfor, 4203 ppm Potasyum, 18 ppm Sodyum, 152 ppm Magnezyum,  880 ppm Mangan, 21 ppm Demir, 3.2 ppm Bakır ve 1.9 ppm Çinko bulunur.  pH değeri ise 3.7-4.4 arasında değişmektedir. Bileşimindeki organik  asitlerden malik, sitrik asit ve asetik asit bulunmaktadır (Yamankaradeniz,  1983; Yıldız ve Nergiz, 1996).

Kuşburnu meyveleri özellikle C vitamini bakımından  çok zengindir. Nitekim kültüre alınmış ve doğal olarak yetişen bitkiler  arasında C vitamin bakımından en zengin bitkinin kuşburnu olduğu  bildirilmektedir (Ağaoğlu ve ark., 1987).
Türlere göre değişmekle beraber portakaldan  yaklaşık 20-30 kat daha fazla C vitamini içermektedir Ayrıca mineral maddeler  bakımından da değerli bir kaynak olan kuşburnu, özellikle Fosfor ve Potasyum'ca  çok zengindir (Samsonova ve Repmina, 1973).

Kuşburnunda  çok sayı­da karotenoid olduğu tespit edilmiştir. K vita­mini içeriği ise  0.022-0.080 mg/100 g'dır. Bunların yanında kuşburnu 120 mg/l00g B1  vitamini ve 7 mg/100 g B2 vitamini içermektedir (Ercişli,1996;  Güneş,1996). Binlerce yıl öncesinde kuşburnunun Skorbit hastalığının  tedavisinde kullanıldığı bilinmektedir. Kuşburnu geçmişten günümüze tüm  Anadolu’da halkın faydalandığı bitkiler içerisinde önemli bir yere sahip  olmuştur.

Kuşburnu populasyonlarından  amaca uygun bitkilerin seçilmesiyle, genel olarak üç aşamada yürütülen  çeşit ıslahı çalışmalarının en uzun süreyi kapsayan ilk aşaması kısa zamandan aşılmış  olacaktır. Böylece elde edilecek olan iyi kaliteli meyve veren tipler,  vegetatif metotlarla çoğaltılmak suretiyle klonlar meydana getirilecek ve bu  klonlar bir örnek parsellerde yetiştirilmek suretiyle onların bütün özellikleri tespit edilmek  suretiyle, çeşit ıslahında ikinci aşama da tamamlanmış olacaktır. Üçüncü  aşamada ise iyi sonuç veren klonlardan kurulacak bahçelerde incelemelere devam  edilerek, amaca uygun özellikleri yönünden değerli olan klonların seçilmesiyle  çeşit ıslahı çalışması tamamlanacaktır (Dokuzoğuz  ve ark., 1968).